Ṭawng sukhâusakna dinga pawimaw chu ṭawng dang lâk lût le thumal thar ser hi a nih.
Khawvêl hmasâwnnain nî tin el hin thil thar a hring suok zut zut zing a. Sienkhawm ei ṭawng ruok chu inṭhang hlei thei lovin hnam dang ṭawng le technology thilhaiin tui lien angin an mi chîm pil mêk a. Chû dangna dinga hmangruo pawimaw tak el chu ṭawng/thumal thar ser hi a nih.
Ei ṭawng hi a la rethei êm leiin, khawvêl changkângnain thil thar a hung phur lûthai hi a kona ding hming ei ṭawng nei sain a phuhruk zo naw leiin, nî tin deu thawin hnam dang ṭawng ei lâk lût thar mêk zing a, chûleichun ei ṭawng hi chîm ralin a um mêk a nih.
Chîm rala ei um nawna dingin, mani ṭawng hi hlutsaka suklâr tum hrâm hrâm ding a nih. Thil hminghai hi a thei china chu, manî ṭawnga inlet ni hlak sien. Mani ṭawngin a dai ta hlawl naw chun a nî dân dân anga ei ṭawnga zêl lût el kha thil nî dân ding hung ni’ng a t’a, ei ṭawng sukhâusakna a hung ni pei lem ding a nih. Thil hrim hrim chu a ṭha tieng khawm ni sien a se tieng khawm, a chin tâwk hi a um vawng a nih. Hnam dang ṭawng hi mi dîp raltu a nih ei tî lâi zinga khawm, hnam dang ṭawng phawt chu hnâwl vawng ding tî thu a chêng nawh. Manî ṭawngin a kâwk/umzie a phur suok zo naw sa saa inlet phêt phêt vawng ei tum a ni chun, an nîna le intû lo tak taka hming phuok hung ṭûl a t’a, chu chû hung fe pei chun kum iemani zât hnungah kakhâwk hung nei a t’a, ei ṭawng ṭobul sui thei lo khawpin pat inchin angin a la hung inchen neng ding a nih. Hming hi umze nei taka phuok a ni hlak a, chu chun a ṭobul sui khawm a sukawlsam pha hlak. Umze bo thil hming hrim hrim chu a sâwt a seiah a hmangtuhaiin an leili milin an hung her kâwi pei a, tâwi te hnungah a original hming kha a la hung inhmang vat el.
Ṭawng sukhâusakna dingin ṭawng/thumal thar ser suok a pawimaw tluk zetin hnam dang ṭawng lâk lût a pawimaw tak zet a nih. Khawvêl ṭawnga hâusa tak chu sâp ṭawng hi a nih. Ieng lei am? ei ti chun, hnam dang ṭawng hieng Latin, Greek, German, French, Scandinavian, Portuguese, Spain, Italian, Russia, Japanese, Chinese, Hindi, Anglo-Sexon, Arabic le Persian hai ṭawng an lâk lût lei a nih. Mi dang ṭawng a nîna ang anga an lam khawm a tam a, annî ṭawng le inmila an sep rem fâwm hi a ni deu tak. Prefix (thu hma bel) le suffix (thu hnung bel) dâma hmangin an ṭawng le chekpawlin ṭawng/thumal thar an hung ser suok pei el hlak a nih.
Sâp ṭawng am a nih ei tî, hieng – Government, Court, Judge, Religion, Fashion, Art, Colour, Music, Poem tîhai vêl hi French ṭawnga inthawka an lâk lût a ni a; chun “Street,” “Wine” tîhai dâm hi Latin ṭawnga inthawk lâk suok a ni a, “Mosquito,” “Coconut” tî dâm hi Spanish ṭawng a ni a, “Coffee” hi Turkey ṭawnga inthawka lâk suok a ni bawk a, chun “Studio” hi Italian ṭawnga inthawka lâk suok a ni bawk.
Ei ṭawng pasiet leiin thil hming hi an nîna le intû lo êm êm le âwm lo pui puia ei ko ta hi a tam a nih. Cycle khawm hi “Thîr sakawr” ei hei ti ve thla ri rawk a, “Sa” le inzawmna hlek te khawm nei ve met met lo kha hringna nei “Sakawr” nîna ei zuk pêk ṭhuoi el chu a n’a, a zie zâng naw hle. “Thingrem” thîra siem hi “Thîr Thingrem” ei la hei ti nâwk a, “Thing” ei la zuk inṭhangtir ṭâwk ṭâwk a ni chu. Ei ṭawng a rethei êm leia hming thar inbûk ding ei tlasam luot mana ei hming hlui neihai bawk kha ei insawmtir chu a ni tak. “Sâi âr ngân âwm” amanî “Bâwng ngaṭîn” tîhai ang deu a ni âwm e.
“Savawm vâr” tî le “Black board vâr” tîhai dâm hi ei ṭawng pasietnain a hung hring suok vawng a nih. A vâr kha a dum le ei la zuk chekpawl ṭâwk ṭâwk a ni chu, black and white-in.
Ṭawng/thumal thar ser le inlet hang hril tâka chun, pu L. Keivom hi zo hnathlâkah hieng tiengpanga thaw hlâwk pâwl taka ka ihriet a nih. Sâp ṭawnga “Culture” ei tî hi Hmar ṭawngin “Nunphung” tî ringawtin a hril fie zo naw a; chûleiin mâwi takin “Kalchar” tîin ei ṭawngin a’n let a; chun “Identity” khawm “Aidentiti” tîin thiem takin ei ṭawng ze milin a her rem bawk. Chun mâwi êm êm el pakhat nâwk chu, “Experience” hi “Tawnhriet” tia a’n let hi a nih. Ṭawng dang hrim hrim hi ei ṭawngah a tlukpui a lo um naw a ni chun, a ngâi ngâia ei ṭawnga hmang ve chawt el kha thumal thar serna pakhat a hung ni leiin, chu chu ei thaw dân ding ni sien.
Ṭawng sukhâusakna tienga ram ei lâk hrât dân dinga ka ngâi chu, inchûklâihai subject-a ṭawng hlui ngawt bu ṭhing ringa ring ta ngat ngat el nêkin, ei thumal ser tharhai hi hlû lût ṭeu ni sien; ṭawng upa, ṭawng lamkei, drama, tienamî, thusep, thurosie, thuvar le thil dang dang khawm ni raw se, ei ṭawng sukhâusakna dinga a pawimawa ei ngâihai taphawt chu syllabus-ah inṭhang satir vawng ni sien, chu chun ṭawng tieng nasa takin hma ei sâwn pha ding a nih.
Grammar khawm tûta ei hmang lâi hi chu dûthu a la sâm tâwk naw a, hi nêka phusui le kimchang lema induong dân ding hi ngâituo ni sien la, inchûklâihaiin tûta nêk hin Hmar ṭawng hmang le ziek dân thua khawm hma sâwn pha sawt an tih. Manî piengpui ṭawng ni sî, hieng lâwma ei bâksam bêk bêk el hi ieng lei am ni ta’ng a ti áw? Ei MIL subject sûnga ei thil inchûkhai hi ṭawng thiemna khawp le ziek tienga inṭhang lienpui khawp a tling zo tâwk naw lei ni thei a tî? Annâwleh, an thiem an thiem naw khawm thlu lo a, a exam taphawt an thiemna le inphu loa inditsak chungchuong thawa marks insâng tak tak (a ṭhen full mark hiel) ei inpêk ṭawk ṭawk lei hin, tiem rak ngâi loa inditsakna mark inhnêmpui le lo innghat tumna, thabo lungril inchûklâihai nunah ei tûpêk lei hi ni thei a ti’m?
Mark hi inditsakna chî ni dêr lo a nih. Inchûklâihai lungrilah thabona ei tûpêkna ang char a nih. An thiemna le inphu tâwk peia pêk hin inchûklâihai siem ṭha lem a tih. “A ring taphawt chu sandamin um an tih” tî ang zie zâng a, a exam taphawt pasi ngêi ngêi dinga inditsakna hi ṭawng thua bo ralna lampuia inṭhuoi lûtna a nih. Mark petuhai khawmin a thiem le a phûhai chu ditsak ngam ei t’a, a thiem naw le a phu naw hai ruok chu fêr (fair) takin ditsak naw ngam bawk ei tîu.
Ei hril ta ang khan, ei MIL subject hi ṭawng thiemna dinga innghatna tlâkin sukphuisui ei tîu a, ṭawng tienga bâksamna neihai tâ dinga râwn tlâkin cheibâwl ei tîu. Chuongchun inchûklâihai khawm inditsakna ṭhang loa pasi phâk hai chu matheiloin Hmar ṭawng an hung thiem ngêi ngêi ding a nih.
—– & —–
Be First to Comment