Hriet nâw kârin, nâu tleirâwl nei chu ka lo ni vê dêr el chu an’ tah. Chu chun, kan insûng khawvêl khawm nasa takin a nghawngin, a her danglam bawk. Kan insûngâ kan la tawn hriet lo danglamna hung um chu a san hriet tumin ngâituona hun tam tak khawm ka sêng bawk. Tleirâwl khawvêl ka lo fê khêl ta hnunga chun kîr nâwkin, a tharin tleirâwl khawvêl nunphung chu hriet ngêi tumin, ṭhang ka lâk thar nâwk â. Chu takâ ka thil inchûk thar lê mi thiem hâiin, tleirâwl khawvêl an lo buoipuinaâ inthawkin, kei a ang bawk â ‘Nâu Tleirâwl ka nei vê tah’ titû hâiin an sawr ṭangkâi tâk duoiin tiin hî thû hi ka hung ziek a nih.
Tleirâwl chu tû’m a n’â? Tleirâwl chu nâupang lê puitling inkârâ um, nâupang mizie fêsan tah, puitling mizie la put phâk sî lo chu a nih. Chuong hai chu, kum 12-18 inkâr, mihriem mizie inchûktu hâi chun an mizie izirin kum 12-14 inkâr lê 15-18 inkâr khawmin an ṭhê bawk.
Tleirâwl khawvêl chu hringnun laklâw hun a nih:
Tleirâwl nun hi, ‘Danglamna Khawvêl a nih (Period of Change) an ti hlak â. Hi hi â’n dik (a indik) hlêin ka hriet. An taksâ a danglamin, an âwm bawr pâwng ngâi lo a hung pâwng â. Hner hmul nei ngâi lovin an hung nei â, a râwl a hung danglam bawk. Nuhmei lê pasal-â ‘physical change’ a um hlak. Chuong ang bawkin, an lungrila khawm psychological change tam tak a um hlak. Tleirâwl chu a taksa lê a lungrilâ inthlâk danglamnâ a hung nei thut leiin, a hringnun chu nun laklâwin â’n umtir (a inumtir) â. A hun hmâ tiengâ a nêkâ nâupang lem hâi lê puitling lâiâ um, inhawi ti hlak kha a hung inzak ta â. Mal takâ um angâ inhrietnâ a nei leiin, ‘hringnun khawsâwt’ takin a hun a hmang hlak. Hî lei hi nî’ng a tih, psychologist hâiin tleirâwl khawvêl hi ‘hun khir lê hun harsat’ tiâ an lo inbûkna san chu!
Insûnga lê puo tiengâ tleirâwl mizie ṭhenkhat hâi:
Khawmuol an hriet hlimâ inthawk, nû le pâ bulâ um inhawi ti lê nêl êm êm hlaktû chun, nû le pâ bula ṭhung, um, an bulâ riek lê lampuiâ intlawnpui hâi chu rinum lê inzakuma a hung ngâi ta â. A hmaâ tir inhawi tak, ei tirna san tak a hriet chieng hmaâ tlân dawk el hlak kha, amaâ mizie thar ‘inzaknâ’ um chun, a tlâk buok â. Mikhuol lê inlêng nei chângin amâ a lo inzak lem hlak. Hang tir châng khawmin, mawng rik takin, vêl hni vêl thum, tir hnungin amâ hriet ding tâwk charin chier pumin kawtkhâr a kân ṭâwk ta hlak. Ngâidam inhnî lê thupha châwi harsâ a ti bawk. A harsatnâ, lâwmna hâi hril suok ngam mang lovin lungrila, a rûkin pâi a nei hlak.
Thuomhnaw bal lê insûng bal chu nghawk vieu sîin, a sukfâi ruok chu a tum chuong nawh. Amâ taksa sukfâina tieng nasa takin ṭhang a lâk lâi zingin, a zâlna khumâ puonphâ lê a chêngna pindan khawvêl hai ruok chu, hrê fel a tum chuong nâw leiin, â’n hnawk (a inhnawk) nuoi zing hlak. Nû le pâ-in a tâ dingâ thuomhnaw thar an inchâwkpêk hâi chu, ṭhing (a tû lâi nawh) ti zing pumin â’n bel (a inbel) tho. An mi ngâi sâng zâwng hâi um dân lê incheina entawn an nuom â, an thâw ngâi lo thâw sin an inhâwk bawk. Sâkhuona tieng thil ngaithâna lê Kohran thil thaw ngâinêpnâ a nei ṭan hun lâi a nih.
A hmaâ ṭawng nuom lê biek inhawi tak ni hlak kha, biek lê ko hlâwsam a hung ni tah. Mânî thû dû tak, amîruokchu, a thuâ um ding tak tak ruok chun tlânse nâwk sî lê, thil inti hre vieu sî, a thil hriet hai ngîr suokpui ngam bawk lo a nih. Ṭawng vîn lê hal an theida â, enthlâk, ngâiven lê ran khal angâ khal zing inhawi a ti nawh.
Hieng hai bâka hin, tleirâwl mizie tam tak i hriet ṭeu ka ring a. Chuong hai chu nangin lo bel sâ el lem rawh.
Enkawl ngâi tleirâwl:
‘Tleirâwl nâu ka nei vê tah’ titû lê tleirâwl nâu la hung nei ding mêk hâiin, tleirâwlâ mizie thar hung pieng suok hi, râl thlîr el lovin, an khawvêl hringnun laklâw enkawl thiem intak tak lê an niâ nun danglamna um hi pawmpui lê ṭhangpui an ṭûl tak zet a nih tî hre thar ei tîu. Ei enkawlna dingâ sirbî pawimâw tlângpui hâi chu:
1. Dâw theina nei:
Tleirâwl chun sawisêl lê chierna ding tam tak an nei â, chuong lâi zingin, sawisêl ruok chu an theidâ thung. An tling nâwna lê thaw suol hang sawisêl inlâ, ‘Nang khawm ie’m (ieng am) i ni bîk leh?’ tiin a sawisêltû tling nâwna chu an inzâwt kuol hlak. Tleirâwl khawvêl harsatna hre zingin dâw thei takin an felna lâi chu inpâk pêkin, an fel nâwna hâi chu, hriet thiemna leh fîmkhur takâ enkawl zui an ngâi a nih.
2. Thu tlûknâ siempui rawh:
Tleirâwl chun a hmâ tiengâ thil tum lê beiseinâ insâng tak a nei â. A thil tum lê beisei sukpuitlingna dingin nawr lui lovin, infûi ṭhat lê thu tlûkna indik siempui a mamâw a nih.
3. Taksa hrisêlna lê thienghlimnâ:
An taksa piengphung a hung inthlâk hin, nuhmei-pasal tieng ngâituonain an lungrila hmun a hluo nâw thei nâw leiin, hieng ang tiengpangâ inchûktir lê hril hrietna ṭhâ pêk an pawimâw êm êm a nih. Tleirâwl an nî lâiâ nuhmei-pasal inchûktirna hi zâmâw rawng kâiâ ei ngâi hlak leiin, mi tam takin sex tiengâ harsatnâ an tuok phâ hlak a nih.
4. Hriet bîk an nuom:
A thil thâwnaâ hriet bîk inhawi a ti â. Chû leiin, hriet a hlâw theina hmun/hun siempêk a pawimaw â, an inhâwk zâwng hrietpuiâ, a thâw ṭhat vê um hâi hrietpui (recognize) inhawi a ti hlak.
5. Ringhlâ lovin ring ngam rawh:
A thil thâw ding lê a um dân ding i hril hâi chu a zâwm ngêina dingin, i ring ngam ziet inhriettir lâ, ringum dingin inpâk pumin, infûi thar rawp hlak rawh. Ringhlânâ ṭhang der lovin ring ngam rawh.
Lalpâ’n rîlâ râ nâu mal sâwmnâ a mi pêk hi, mi petû dit dânâ enkawltû ni â, Pathien dit dânâ kei ṭhuoi hi ei mâw phurnâ a nih.
Be First to Comment