Thuhma:
Ei mi thiemha’n Hmar Grammar inchûkna bu ṭha tak tak an mi lo siempêk a, lâwm a um hle. Hieng lekhabu hai hmanga nguk taka inchûktu chun Hmar ṭawng ziek le tiem hung thiem pei a tih, ti ringhlel a um nawh. Amîruokchu, Hmar Grammar inchûkna bu hin ṭawng chungchânga zâwna po po a dawn vawng thei bîk nawh. Inchûklaihai hmang dinga siem a ni bawk leiin, textbook-a hang hril kâwi dêt duot remchâng naw leia ziek sêng lo um a tih. Inchûklaihaiin, “Ieng lei am?” tia an indawn ding thil khawm um a tih. Chuonghai chu Zirtirtu’n a dawnna indik, pawm tlâk a pêk ngei el thei.
Chuleiin, Textbook-in a hril bîka hin zirtirtu’n lekhabu dang dang râwnin, annawleh a hre lem hai dâm râwnin, lungril sênga a’n chûk a, a’n buotsai a ni el. Amiruokchu, School tam tak chun Hmar (MIL) subject bîka ding zirtirtu a hranin an lâk naw a. Subject dang la kha an inkawptir el hlak. Hi lei hin, Hmar (MIL) bîka dingin inbuotsaina hun an nei naw a, an inhnik phâk naw bawk. Inbuotsai bawk lo, inhnik bawk lo chun inchûkna bu’n a tum tak inchûktir phâk ngaina a um nawh. Chun, eini râwi chu ei hriet nawna zâwna khawm mi hang indawn hi ei rin êm êm bawk. Chu el bâkah, MIL hi mark 100 zet phur ni bawk siin ngaitha bîk a ni bawk. Entirna dingin, School hin subject dang inchûktirna dingin dârkâr 1 hun pe tah ang hai sien, MIL chun minute 10 bâk a chang nawh. Inchûktirna hun a chang tlâwm ti lo chun, mark tam tak hmu dingin ei beisei nâwk lawi si a nih.
Hieng lei hin inchûklaiha’n harsatna an tuok mêk niin a’n lang a. Hmar Grammar inchûkna bu khawm hi a siemtu hai lo inrim ang hu’n ei sawr ding angin ei ṭangkaipui naw niin a’n lang. Ei thuneina hnuoia um School-a hai bîk hin Hmar (MIL) zirtirtu ṭha a hranin sie thei inla nuom a um tak zet. Ieng khawm ni sien, zirtirtu, inchûklai le ṭawng tienga inhnik mihai a ṭhangpui thei beiseiin, Hmar Grammar besanin ziek kawp/ziek ṭhe chungchâng dâm le a dang dang ziek ei tum a nih.
Ei hung ziek ding le, ei la suklang pei dinghai hi keia puoksuok le ka ngaidân el a ni bik nawh. Lekhabu tam tak râwnin, mi dang dang hril le ziek ka’n chûknaa inthawka ka’n chûk dawk a nih. Chun, Grammar hi thiem hle a’n tak a nih ti ei hriet. Chuleiin, tu khawmin ei hriet kim bîk teu nawh. Anachu, dam sûng chu inchûk pei hi ka lungril a nih. Hmar Grammar besanin hung hril hrâm hrâm tum ei t’a. Tuta ei ziek kawp dân amanih, ei ziek ṭhe dân kalhmang hi a pâwng a tak chun ṭhiek ei tum nawh. Amiruokchu, thil pakhat inkâwktirna ni si, a ṭhen ei ziek kawp le a ṭhen ei ziek ṭhe hi a san hril ei t’a; a’n dik lem amanih, a ṭha lem ding nia ei hriet ruok chu hril rin naw’ng ei tih.
Hmar ṭawng ziek kawp le ziek ṭhe hi ei inruol nawh ti hi tlâng hriet a nih. Ei hril ang khan ziek kawp ding a nina san le ziek kawp lo ding a nina san hril ei t’a. Ei lo ziek kawp ṭhang hai khawm ei hung ṭhiek el thei. Hmar ṭawng ziek dân hi, Grammar bu ziektu le ziektu mi dang dangin a lampui inlam rawngin an mi sielpêk a. Anni hi ei inza a, an chungah ei lâwm hle a nih. An lam sât kuok saah ṭhangtharha’n kal pên ei inchûk a nih. Amiruokchu, ‘dân’ an lo hmanghai hi anni ngei khawmin an lo zui famkim bîk nawh. Chuleiin, dân pakhat hnuoia khum thei chin, en nawn ṭûl umhai chu thurâwn angin belsa pei tum bawk ei tih. Amiruokchu, ṭawng chu a neitu thu a nina chin a um leiin, ‘Hieng hin ni raw se,’ tia ei pawm tlâng dân ruok chu ei inza hle thung a nih.
Chuong lai zing chun, Hmar ṭawng (monosyllabic) kalhmang le Sâp ṭawng (polysyllabic) kalhmang hi a’n ang naw hulhuol a. Sâp ṭawnga thumal kha Hmar ṭawnga khawm thumal ni ve kher dinga ngai chi a ni nawh. Hmar ṭawng hin ama’n kalhmang hran le zierâng hran a nei ve thlap a nih. Chuleiin, Sâp ṭawng hi Hmar ṭawng anga chelek thei a ni naw a, Hmar ṭawng khawm hi Sâp ṭawng anga fepui thei a ni nawh, ti ruok hi chu ei hriet a ṭha.
- Noun Le Noun Inkawp: ‘Hmar Grammar And Composition’ bung 2-naa chun Hmar ṭawnga thumal siem dân ei hmu a. Hi bunga hin Noun thumal le Noun thumal inkawpa Noun thumal bawk siem dân hril a nih. Bung 6 (Noun)-naa khawm Noun le Noun inkawpa Noun thumal bawk hung suok thei dân hril a nih. Noun le Noun inkawpa Noun thumal bawk, kâwk pakhat nei (Parts of Speech pakhat) ei siemhai hi a ṭhen ei ziek kawp a, a ṭhen ei ziek ṭhe hlak. Hieng anga thumal siem hi dân mûmal um lo a ni naw a, kalhmang fel tak nei a nih. A ṭhen ei ziek kawp le a ṭhen ei ziek ṭhe hi a’n chûktu lungrilah, “Ieng lei am?” ti zâwna hi a um rawp a. Chu zâwna dawnna chu thei ang anga hang suklang ei tum a nih.
Ziek Kawp Lo Ding: Noun thumal le Noun thumal inkawpa Noun thumal bawk hung suok ni si, ei ziek ṭhe chungchâng hi Hmar Grammar inchûkna bu bung 6-na le bung 10-naa hai hril a nih. Noun pahni, a hmasa lem chu a nuhnung lem hrilfietua a ṭhang phât, a hmasa lem chu Adjective ngîrhmuna ngîr a ni leiin chuong thumal pahni hai chu ei ziek ṭhe hlak.
Rângkachak kutsebi, Puon pheikhawk, Lung in, Thîr ban, Raw haihaw, Hla bu, Bâwng kî, Tuiruong vadung, Thîr thingrem, Thingphêk bang, Hmar ṭawng
Ieng leia ei ziek ṭhe am? Entirna thumal ei suklanga hai hin, Noun thumal pahni hai hin an umzie pângngâi an inhmang naw ve ve a; chun, Noun hmasa lemin Noun nuhnung lem a hril fie thei bawk leiin, hieng Noun thumal pahni hai hi Adjective (Nounal) le Noun an ni tlat leiin ei ziek ṭhê a nih. Hieng ang Noun thumal inkawp hi thil pakhat hrilna ni sien khawm an khâtin an ngîr thei ve ve leiin, ziek kawp lovin ‘space compound noun (Noun ṭhieng)’ an hung ni hin a’n dik a nih.
A fie zuolna dingin thutluon hmangin entirna dang la hang suklang ei tih.
(a) Puon pheikhawk ka dit nawh.
(aw) Thanga chu lung in-a khum a nih.
Entirna thutluon a hmasa lema Noun nuhnung lem ‘pheikhawk’ hi, ieng ang am a nih ti Noun bawk ‘puon’ ti hin a hril fie a. Noun nuhnung lem ‘pheikhawk’ hin a nina a tlânsan naw a, Noun hmasa lem khawmin a nina inhmang lovin Noun nuhnung lem a hril fie thei bawk leiin, Noun thumal pahni inkawp hi Noun le Adjective inkawp an ni ta a. Chuleiin, Noun le ama hrilfietu (Adjective) chu ziek zawm ding a ni naw leiin, ‘spaced compound noun (Noun ṭhieng)’ niin, ei ziek ṭhe a nih. Chuong ang bawk chun, entirna 2-naa Noun pahni – ‘lung’ le ‘in’ khawm hin a chunga ei hril anga sin an thaw ve leiin, thil pakhat hrilna ni zingin ei ziek ṭhe a nih.
Hieng ang a, Noun le Noun inkawpa Noun thumal bawk ei siem hai hi, a tlângpuiin Adjective ngîrhmun hluotu, Noun hmasa lem hi a’n thlâk a’n thlâk thei. Entirna dingin, ‘Puon pheikhawk’ tia Adjective sin thaw Noun hmasa lem hi, ‘Sehriet pheikhawk,’ ‘Savun pheikhawk,’ ‘Thing pheikhawk,’ ti dâmin a hung inthlâk thei. Chuong ang bawk chun, ‘Lung in’ ti khawm hin unaupui hieng – ‘Bâwng in,’ ‘Vawk in,’ ‘Bu in,’ ‘Ar in,’ le a dang dang a nei hlak. Noun nuhnung hin a ngîrhmun ngai hluo zingin, noun hmasa Adjective ngîrhmuna ruok hin chu Noun dang dang a um thei a nih.
Thu Bel (Thurâwn): Hieng ang dân fel tak ei nei si hin chu, a thei china fetin hmang inla a ṭha lem ring a um. Thumal ziek kawp le ziek ṭhe chungchâng hi ei hang bi chieng hin dân fel tak inzam a lo um zing si a. Dân pakhat hnuoia um khâwm thei ni si, a ṭhen ei ziek kawp a, a ṭhen ei ziek ṭhe hin a’n chûktu a sukbuoi el khêlah, dân ei nei si chun a thei china hang zui hrâm hrâm hi a kalhmang a nih. Entirna dingin, ei lo ziek kawp ṭhang hieng – ‘Vawksa,’ ‘Bâwngsa,’ ‘Uisa,’ ‘Arsa’ tihai hi a chunga dân ei hril sûnga khum thei a nih.
Common Noun ‘sa’ hi, a kawppui Noun thumal vawk (a hmasa lem) hin ieng ‘sa’ am a nih ti a hril fie thei bâkah, Noun thumal pahni inkawp hai hin an umzie pângngâi an sawm zing leiin, Noun le Adjective thumal inkawp ni si, ‘Noun ṭhieng (Spaced compound noun)’ anga ziek ṭhe chi a nih. ‘Vawk sa,’ ‘Bâwng sa,’ ‘Ui sa,’ ‘Ar sa,’ tia ziek ṭhe hin a dân a zui lem a nih. Chun, ei ziek mat si chun hieng – ‘Sakhisa,’ ‘Sazuksa,’ ‘Sabengtungsa, Saisa’ tihai ang chi khawm hi ziek kawp ding tina tluk a n’a. A ṭhen ei ziek kawp a, a ṭhen ei ziek ṭhe nêk chun, dân ei nei tho leiin ziek ṭhe vawng lâw law hi a fel lem. ‘Sa’ hi umzie tum tuma hmangna le, Suffix-a hmangna a tam a; hmun dangah chieng lemin la sui zui ei tih.
[La sunzawm pei ding]
Be First to Comment