Skip to content

Hmâr Kohran History (1910-1972) – James Anthony Songate

Thuhma ṭhuoi

Mizoram-a ringtu hmasa tak pahni hai kha Khuma lê Khara an nih. Khuma kha Hmâr a nih. Khara kha Ralte a nih. Thlado (June) ni 25, kum 1899 khan an piengthar vê ve a. Khuma hin a thi chenin Chanchin ṭha a hril. Khara ruok chu a hnungtawl ve thung. Kum 1910 hmâ khan, Aizawl-a Welsh Mission hâiin Manipur sim-thlang Hmâr biel an lo invawi nawh.

Kum 1894 khan, American Baptist Mission haiin Imphal-ah school an va hawng a. 1896 lâi daiâ inthawk khan, Ukhrul-a Tangkhul Naga hai lâi Baptist Missionary William Pettigrew chu sin an loin thâwtir an’ tah. Ukhrul LP School-a kâi, Thangneilal Ngurte chu Kristien-a lâk lût a nih. Amîruokchu, Baptist Mission hai hin Manipur sim-thlang tienga ring nâwtû Hmâr hai an lo ûksak chuong nawh.

Pu Watkin Roberts chau khan, Manipur sim-thlang Hmâr biela ring nâwtû Hmâr hai kha a lo hmangai a nih.

TKPM (Thadou Kuki Pioneer Mission, 1910-1919)

Kum 1910 khan, Aizawl-ah Welsh Presbyterian Mission châwmna hmu vê phâk, Lalpau Vaiphei le Thangkai Vaiphei hai an um a. Hieng hai pahni hin, Tuolbuol (January) ni 31 khan, Pu Watkin Roberts chu, Senvon, Manipur, tieng an ṭhuoi a. Vervek khuo, Mizoram-a inthawk Parvachom, Manipur an lût phawt a. Chû zova, Thlavul (February) ni 5, kum 1910 khan, Hmunte (Senvon) an lûtpui. Chû nî chu, Inrinni sûn a nih. Watkin Roberts-in Senvon lal Kamkholun â’n hmûpui nghâl a, lal chun a lo lâwm hlê. Sandamna thû hril dingin a lo fiel mawl mawl a, skul indin dingin a phût nghâl bawk. Missionary hai hi Kawnzar-a, Pu Hrangthang a pa inah an riek. A zînga, Pathiennî chun, Watkin Roberts a.k.a. Pu Tlangval tia hriet lâr ta chun, khawlâi dunga Pathien thû hrilin, rawng bâwlna sin chu a ṭan ta nghâl a nih.

Tirko pathum

Watkin Roberts le a rawngbawlpui hai chu Aizawl tieng an kîr nâwk a. An kîr tieng chun, Patpuihmun an hei sir malam a. Sartuinek tieng hei hrâw kuolin, Vervek khuo (Hnawka khuo/Biete khuo/Lal Hnawk Biete inlalna) an hei lût a. A khaw mî, Thangkai le Lalpau hai chun, Isu Krista chu Lal le Sandamtua pawmin, an piengthar ta a. Annî pahni hi, Manipur sim-thlanga ringtu hmasa tak an hung ni ta nghê nghê bawk. An rawngbawlna hlawtlinga an inngâi leiin, Watkin Roberts le a rawngbâwlpui hai chu, hlim takin Aizawl tieng an inlâwi a nih.

Aizawl-a Welsh Mission chun, Thlaphur (May) thla, kum 1910 khan, tirko pathum, Thangchhinpuia Chhangte (Phullen khuo), Vanzika le Savawma hai chu, rawngbâwl dingin Senvon khawa a tir ta a nih. Suongpuilawn, Mizoram tieng hrâwin, Thlaphur ni 7, kum 1910, Inrinni zântiengin Senvon an tlung a. Senvon lal Kamkholun an inhmûpui a. Amâ chun Aizawl-a kîr nâwk nghâl dingin a lo hril tâwl a, Nisienkhawm, Pu Tlangval rawngbawlna sin sunzawm dinga hung an ni thu hrilin, kîr chuong ta loin, rawng an lo bâwl ṭan a nih.

Kristien hmasa panga

A chunga hming ei lam tirko pathum hai rawngbâwlna zâra sim-thlang Hmâr biela Kristian hmasa tak hai chu Kaithang le Thangneirum hai an nih. Chanchin ṭha rawngbawlna sin thaw pei lei chun, Thangngur Joute (Senvon), Chawnga Pudaite (Phulpui) le Taisena hai chu Krista hnung zuitû ni dingin an lo inpêk ve ta a nih.

Kristien hmasa haiin Pathien Thu an hril dân chu, tâwi fel le hriet thiem awlsam deuvin hieng ang hin an lo hril hlak.

“Isu hi lo ring ve ta ro. In hming ziek ei tîu. Isu hi hnam dang Pathien an’ nawh. Sâp hai Pathien bîk khawm an’ nawh. Pathien ei hriet naw hi a nih. Pu Thangngur khawmâ, Sandamtu hi ka hriet hma chun mi dang Pathien ka lo sawn a. A chanchin ṭha ka hei tiem meu chun, ka Pa kâ’n hmangsan kha a nih, a ti hiel a nih.”

Mautam 1910-11

Mautam lâi khan, Pu Tlangval chun Silchar-a Vai Mahajon pakhat, Mon Kumar Guha bufai, quintal tam tak bata inchawin, Hmarbiel-a chêng hai fak ding, Tuiruong (Barak river) dunga lawngin a lo tâwl tung a nih. Chuonga Pu Roberts thil thâw hmu le hriet leiâ sandam nâu ni nuom an hung pung ta pei leiin, Chanchin ṭha rawngbawlna biel inzâu pei lei chun, Pu HK Dohnuna râwiin Tripura, Burma le Bangladesh-a hai chen, Chanchin ṭha an lo khêkpui ta pei a nih.

Kum 1911 ṭuma Mautam lei khan, Mission ṭhuoitû tam tak Tuithaphai-ah an inpêm lût a. Parbung, Pherzawl, Leisen, Phuoibuong, Khawlien le Chiepui-a chêng hai chen khawm an inpêm lût phâ a nih. Hieng inpêm lût hai lâia hin, Vunga, Taite, Dengrum le Luoia hai khawm an ṭhang sâ vê a nih.

Skul

Mautam leiin Senvon lâi fâk zawng a hung harsat tâk leiin, skul hmasa tak chu, Khawpuibung khawah, kum 1912 khan indin a ni a, Vunga-in a enkawl. Nâupang pasarih an lo châwm a. Chuong hai lâi chun, Thangvang, Damsuok, Pausum hai khawm an ṭhang vê a nih. Chuong chun, kohran chu a hung inṭhang lien duok duok ta pei a nih.

Kum 1912 khan, Ukhrul-a inthawkin, Baptist Mission ṭhuoitû, Rev. William Pettigrew le a rawngbawlpui haiin Senvon le Parbung an kan a. Mizoram Welsh Mission hai itir, tirko Taisena, Dengruma le Savawma an inhmûpui a, Baptist kohrana lût dingin an fiel tâwl a. Hlâw tam lem chen pe dingin lo thlêm tâwl sien khawm, an tlu nuom nâw leiin, hlâwsamin, William Pettigrew le a rawngbawlpui hai chu Ukhrul tieng an kîr nâwk a nih. An kîr tieng Baptist ṭhuoitu hai hin Pherzawl le Suongsang khuo an zuk sir malam.

Presbytery

Pu Tlangval chu, kum 1912 khan, R. Dala ṭhuoiin, Calcutta tieng a kîr a. Sienkhawm, Senvon-a tirko pathum hai chu a châwm zing tho. Kha hun lâiâ tirko hai thla khat hlâw chu Chêng 3 a nih.

Kum 1913 khan, Pu Tlangval-in, Senvon-a mission chu, TKPM (Thadou Kuki Pioneer Mission) tia hming phuokin, Mizoram-a kohran upa sawmpasarih lâiâ pakhat, R. Dala a.k.a. Ralzadala Khiengte chu Chanchin ṭha phur lûttû ni vê dingin Senvon-a a tir lût ta a nih.

Mîmtukthlâ (December) ni 26, kum 1914 khan, Senvon-ah, TPKM Presbytery hmasa tak chu indin a ni a. Pu Tlangval khawm a thang ve. Presbytery Chairman, R. Dala chu pastor dingin an nam det a, Presbytery Secretary dingin Taisena an ruot bawk.

Biel bîk nei lovin, mission thawktû hai chun biel fangin an invâk hlak a, thla ruk sûng dâm an inzin hlak. Tirko ni nuom taphawtin Pastor kuoma hnina an pêk a. Biel mipui ṭawng thiem an tum seng hlak bawk. Kum 1914 chen khan, ringtu 1000 bawr an lo tling tah. Chuong hai lâiâ inlâr bîk deu sâwm (10) hai chu – Dengruma (Senvon khuo), Hmunte (Senvon khuo), Savawma (Senvon khuo), Luoia (Parbung khuo), Thuoma (Suongsang khuo), Lungpau (Maite khuo), Thuamlun (Pherzawl khuo), Thangchhingpuia (Khawpuibung khuo), Taite (Leisen khuo), Khuma (Tuisen khuo) le Tawna (Khawbung khuo) an nih.

[Sunzawm ding]

Published inMiscellaneous

Be First to Comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

error: Content is protected !!